مواد و اعتياد راستگوتر باشد و اعضاي خانواده مي‌توانند اطلاعاتي دهند كه در مواقع ديگر بيمار آن­را انكار مي‌كند يا بي‌اهميت مي‌سازد.
 الگوي واكنش خانواده به مصرف مواد و آسيب‌رواني بيمار در عين حال كه مورد بحث قرار مي‌گيرد بايد مشاهده هم بشود.
اعضاي خانواده و كل سيستم خانواده از اين نظر كه هنگام مصرف مواد توسط بيمار و همينطور در مورد رفتارهاي وابسته به آن، آگاهانه يا ناآگاهانه با او همكاري يا از او حمايت مي‌كنند و همچنين از اين نظر كه آيا خودشان هم مواد افیونی مصرف مي‌كنند و آسيب رواني دارند يا خير بايد ارزيابي شوند.
با آنكه فرد معتاد در اصل خودش مسئول مصرف مواد و رفتارهاي وابسته به آن است اما لازم است نقش الگو‌هاي بين فردي خانواده نيز در مورد استفاده از مواد مخدر، الكل و اعتياد به آن بررسي شود. براي نمونه لازم است پويايي خانواده از نظر نگاه داشتن رفتار فرد فرضاً براي ايجاد هيجان تعارضهاي سه نفره، نداشتن صميميت با يكديگر يا كودك و نگهداشتن هميشگي بيمار در خانه مورد بررسي قرار گيرد.
 بايد در اعضاي خانوده، علاوه بر ارزيابي رفتارهايي كه بيمار را توانا مي‌سازد و رفتارهاي گسترده رنجورانه و ناسازگار خودشان كه حاصل اعتياد مراجع است (هم وابستگي)، احتمال وجود اعتياد آنان نيز ارزيابي شود.
سنجش خانواده در صورتي كه امكان­پذير باشد در جهت تهیه يك طرح درماني است كه اعضاي خانواده را درگير مي‌كند تا به رفتارهاي تازه‌اي دست يابند كه هم به شخص معتاد و هم به اعضاي خانواده كمك مي‌كند.
سیستم درمانی خانواده، ارزیابی درمان را تحت­تأثیر قرار میدهد. افرادی که به یک مؤسسه یا سازمان خاصی مثل یک مرکز درمانی اعتیاد یا یک پناهگاه کودکان و زنان آسیب­دیده وارد می­شود راحت­تر قادر به پذیرش وجود سوء­مصرف مواد و خشونت در خانواده خود هستند و درمانگر آسان­تر قادر به نفوذ در سیستم خانواده برای مشاهده و تحلیل مشکل می­باشد.
در مورد خانواده­هایی که درافشای اطلاعات خود مقاومت می­کنند ارزیابی، مشکل­تر است. ارزیابی انفرادی هر عضو سیستم خانواده می­تواند محیط امنی را فراهم آورد تا در مورد اسرار خود و خانواده بحث شده، مسائل وفاداری به خانواده ، ترس از تلافی و نیاز به امنیت بعد از خودافشایی، مورد ارزیابی قرار گیرد.
 برای آغاز افشای اطلاعات در زمینه سوء مصرف مواد در خانواده­های مقاوم یک راه این است که سؤالاتی در زمینه پیامدهای رفتاری منفی وابستگی به مواد پرسیده شود به عنوان مثال سؤالاتی در مورد تغییرات شخصیتی بعد از مصرف دارو، از دست دادن حافظه در زمان فراموشی، مسایل قانونی، تغییرات در علایق یا از دست دادن انگیزه­ها و همچنین سؤالات دیگری که می­تواند در جمع­آوری اطلاعات درباره تأثیر اعتیاد روی خانواده مفید باشد.
 افراد مصرف کننده دوست دارند عواقب مصرف خود را کم­اثر جلوه دهند، بنابراین سؤالات اختصاصی درباره مقدار مواد مورد مصرف پرسیده شود و سؤالات کلی زیاد مثمرثمر نخواهد بود.
حالات عاطفی و رفتارهای ویژه در کودکان می­تواند علامتی از وجود خشونت خانوادگی یا سوء مصرف مواد باشد.
 اضطراب، حملات پانیک، رفتار تکانشی، فرار از منزل، افسردگی و انزوا می توانند علامتی از وجود خشونت یا سوء مصرف در خانواده باشد.در تشخیص خشونت خانوادگی سه مورد را باید مدنظر قرار داد (گورنی،1999)؛

1) تظاهرات روانی مانند سردرد مزمن، شکایت از بدکاری جنسی و مشکلات خواب

2) تظاهرات جسمانی از قبیل دردهای عضلانی، دردهای مفصلی و عفونت­های مکرر ادرار

3) نشانه­های آسیب جسمانی مثل کوفتگی خراش، شکستگی و سوء تغذیه

كشف خشونت:

• شواهدي از وجود جراحت­هاي فيزيكي و بي­ميلي براي صحبت در مورد آنها
• افسردگي و ملال فرد
• ترس از ابراز احساسات و هيجان 
•  شخصيت­زدايي
•  انفعال
•  وجود خشونت در خانواده اصلي
•  ترس از صميمت در روابط جنسي

در ضمن، موارد زیر باید مورد توجه قرار گیرد.

1. ماهیت خشونت
2. سابقه شخص خشونت­کار
3. نقش بازمانده­ها
4. منابع حمایتی فرد

برآورد اولیه شدت (مزمن و حاد بودن) اعتیاد و خشونت مهم است. مزمن بودن اختلالات با میزان مقاومت می تواند مرتبط باشد. خانواده­ای که به مدت­های مدیدی اعتیاد و خشونت را تحمل کرده است در زمینه تغییرات درمانی مشکلات بیشتری دارد. در چنین مواردی، جداکردن فرد آسیب­دیده از سیستم خانواده و درمان سرپایی وی ممکن است ضروری باشد (تالبوت، 1991).

 علاوه بر ارزیابی وجود وابستگی و خشونت در سیستم خانواده، عوامل خانوادگی پویای دیگری نیز وجود دارند که باید مورد کاوش قرار گیرند، این پویایی­ها شامل موارد زیر است:

1.  الگوهای ارتباطی
2.  زنجیره­های تعاملی
3.  قوانین و نقش­های خانواده
4.  تفاوت گذاشتن (تبعیض) مراجع قدرت
5.  سلسله مراتب
6.  ماتریکس روابط تعاملی

در پرسشنامه سنجش شدت خشونت خانوادگی (ابراهیمی،1380) هر پاسخ مثبت احتمال افزایش یا تداوم خشونت را نشان می­دهد و متخصص باید به اندازه کافی به دوره­های خشونت توجه کند. در واقع، تشخیص بر اساس این سؤالات خطوط کلی راهنما را به فرد ارائه می­دهد.